Kizuizini na Bado Ananga'ara: Kwa Nini Ulaya Imemwona Tundu Lissu Kuwa Shujaa Wakati Akiwa kizuizini chini ya utawala Samia Suluhu?
Wakati mahakama ya Dar es Salaam ikiendelea kesi ya Tundu Lissu kwa kosa la uhaini — kosa linaloweza kumfikisha kitanzini — bara la Ulaya limeamua kufanya kinyume kabisa cha kile serikali ya Samia Suluhu Hassan ingependa kitokee: kumwinua Lissu na kumfanya jina la kimataifa.
Usiku wa Jumanne (Septemba 15, 2026), kundi kubwa zaidi la kisiasa ndani ya Bunge la Ulaya — Chama cha Wananchi wa Ulaya (European People's Party, EPP/EVP) — lilipitisha uamuzi wa kumteua Tundu Lissu, Mwenyekiti wa CHADEMA, kuwa mgombea wa Tuzo ya Sakharov ya Uhuru wa Mawazo 2026. Ni tuzo ya juu kabisa ya haki za binadamu inayotolewa na Umoja wa Ulaya.
EPP Ni Jumuiya Gani?
EPP ni muungano wa vyama vya kisiasa vya mrengo wa kati-kulia kutoka nchi karibu zote wanachama wa Umoja wa Ulaya. Ndani ya Bunge la Ulaya (European Parliament), EPP ndiyo kundi kubwa kuliko yote kwa idadi ya wabunge (MEPs), jambo linalowapa uzito mkubwa katika maamuzi yoyote yanayohitaji kura nyingi — ikiwemo uteuzi wa washindi wa tuzo kama hii ya Sakharov.
Uzito huo wa kisiasa ndani ya bunge ndio maana wachambuzi wa masuala ya Ulaya mara nyingi husema kwamba mgombea anayeungwa mkono na EPP huwa na nafasi kubwa zaidi ya kushinda, kwani kundi hili "huwa linapata linalotaka" mara nyingi zaidi kuliko makundi mengine madogo.
Mchakato Wa Tuzo — Na Kwa Nini Lissu Ana Nafasi Halisi
Tuzo ya Sakharov haitolewi kiholela. Kila mwaka, makundi ya kisiasa bungeni (kama EPP) au kundi la angalau wabunge 40 wanaweza kuwasilisha majina. Kisha Kamati za Mambo ya Nje na Maendeleo za bunge hukutana pamoja kuchagua wagombea watatu wa mwisho (finalists), na hatimaye viongozi wakuu wa makundi yote ya kisiasa bungeni (Conference of Presidents) ndio hufanya uamuzi wa mwisho wa mshindi, kwa kawaida mwezi Oktoba, huku sherehe ya kutunukiwa ikifanyika Desemba huko Strasbourg.
Kwa historia ya miaka ya karibuni, uungwaji mkono wa EPP umekuwa ukiongoza kwenye ushindi — mfano dhahiri ni pale EPP na kundi la ECR walipoungana mwaka 2024 kumsaidia kiongozi wa upinzani wa Venezuela MarÃa Corina Machado (aliyeshinda baadaye hata Tuzo ya Amani ya Nobel) kutwaa Sakharov. Mwaka 2025, mgombea aliyeungwa mkono na EPP, mwandishi wa habari wa Kibelarusi Andrzej Poczobut, alishinda pia — ingawa bado yuko gerezani hadi leo.
Hivyo, kwa historia hiyo, Lissu ana nafasi halisi ya kushinda — japo si ya uhakika, kwani ushindani huwa mkali na makundi mengine (kama Wanajamii, Wanamazingira au Waliberali) huwa na wagombea wao pia.
Je, Itakuwaje Akishinda Akiwa Amehukumiwa?
Hili ndilo swali linaloibua mjadala mkubwa. Historia ya Tuzo ya Sakharov inaonyesha wazi kwamba kufungwa jela — hata kuhukumiwa — hakuzuii mtu kutunukiwa, wala hakumfanyi ashindwe kupokea heshima hiyo. Poczobut alitunukiwa akiwa bado kizuizini Belarus, sherehe ikifanyika bila yeye kuwepo, huku binti yake akipokea tuzo kwa niaba yake. Vivyo hivyo kwa viongozi wengine wa zamani waliokuwa gerezani au uhamishoni wakati wa tuzo zao.
Kwa maana hiyo, hata kama Lissu atahukumiwa na kutumikia kifungo — au hata adhabu kali zaidi kutokana na uzito wa shtaka la uhaini — hilo halitamzuia kutunukiwa. Kinyume chake, kutunukiwa akiwa jela kunaweza kuongeza mwangaza wa kimataifa juu ya kesi yake, kwani ulimwengu utakuwa unamtazama mtu anayeheshimiwa na Ulaya wakati akiteseka nyuma ya nondo.
Maana Yake Kwa Lissu Mwenyewe
Kwa Lissu binafsi, uteuzi huu — hata kabla ya kujua matokeo ya mwisho — ni ushindi wa kisiasa na kiishara. Unathibitisha kuwa jitihada zake za muda mrefu za kudai mageuzi ya kidemokrasia zinatambuliwa nje ya mipaka ya Tanzania. Inampa ngao ya kiulinzi ya kimataifa inayofanya iwe vigumu zaidi kwa mamlaka kumtendea vibaya bila dunia kuona.
Hata hivyo, uzoefu wa Poczobut unaonyesha kikomo cha ukweli huu: heshima ya kimataifa haiondoi mnyororo mguuni. Tuzo pekee haitoshi kumtoa mtu gerezani — inahitaji shinikizo la kidiplomasia linaloendana nayo.
Maana Yake Kwa Kesi Yake
Kisheria, uteuzi huu hauna nguvu ya moja kwa moja mahakamani Dar es Salaam. Lakini kisiasa, unaongeza uzito wa uangalizi wa kimataifa juu ya mwenendo wa kesi hiyo ya uhaini — kesi ambayo tayari imeahirishwa mara kadhaa na kuvuta hisia za mashirika ya kimataifa ya haki za binadamu, ikiwemo tamko la Kundi la Umoja wa Mataifa la Kuzuia Ukamataji wa Kiholela (UN Working Group on Arbitrary Detention) lililotangaza kizuizini kwake kuwa ni cha kiholela na kutaka aachiwe mara moja.
Maana Yake Kwa Tanzania Na Serikali Ya Samia
Kwa serikali ya Samia Suluhu Hassan, uteuzi huu ni pigo la kidiplomasia zaidi ya lolote. Unaonyesha wazi jinsi masimulizi ya kimataifa kuhusu Tanzania yanavyoendelea kutawaliwa na suala la Lissu na madhila ya baada ya uchaguzi wa mwaka jana. Badala ya kuzungumzwa kwa mafanikio ya kiuchumi au miundombinu, Tanzania inaendelea kutajwa kwenye ripoti za kimataifa kuhusiana na ukiukwaji wa haki za binadamu, ukandamizaji wa upinzani, na vifo vilivyotokea wakati wa maandamano ya uchaguzi.
Hili linaweza kuiweka serikali kwenye mkanganyiko: kuendelea kubana zaidi kunaweza kuzidisha shinikizo la kimataifa, wakati kumwachia Lissu kunaweza kuonekana kama kushindwa mbele ya jamii ya kimataifa — jambo linaloweza kuathiri uhusiano wa kibiashara na kidiplomasia kati ya Tanzania na Umoja wa Ulaya.
Kwa Nini EPP Wamemchagua Lissu?
Sababu kadhaa zinajitokeza wazi:
Kwanza, EPP tayari ina rekodi ya muda mrefu ya kufuatilia kesi ya Lissu — wabunge kama Reinhold Lopatka wa Austria wamekuwa wakiongoza maazimio ndani ya bunge kudai kuachiliwa kwake na kuunga mkono upinzani wa kidemokrasia nchini Tanzania, maazimio ambayo tayari yamepitishwa bungeni.
Pili, Lissu anakidhi vigezo halisi vya tuzo hii — mtu aliyejitolea maisha yake kwa ajili ya haki za binadamu na demokrasia, akikabiliwa na mateso ya moja kwa moja kutokana na msimamo wake, ikiwa ni pamoja na jaribio la mauaji dhidi yake mwaka 2017.
Tatu, muktadha wa sasa — ukandamizaji mkubwa uliofuatia uchaguzi wa mwaka jana, vifo vya maelfu kulingana na madai ya upinzani na mashirika ya haki za binadamu, na kuzuiliwa kwa CHADEMA kushiriki uchaguzi — umeifanya Tanzania kuwa mfano unaovutia hisia za kimataifa kwa wakati huu maalum.
Kwa Nini Ulaya Inaonekana Kutoa kipaumbele kwa Kesi ya Lissu Kuliko Marekani?
Hili ni swali zuri, na jibu si kwamba Marekani iko kimya kabisa — kuna dalili za kuguswa huko pia. Bunge la Marekani limeshuhudia jitihada za pande mbili za kisiasa (kama vile mswada uliopendekezwa na maseneta Jeanne Shaheen na Ted Cruz) kutaka kupitiwa upya kwa uhusiano wa Marekani na Tanzania kutokana na kesi ya Lissu, huku wakinukuu tamko la Umoja wa Mataifa dhidi ya kizuizini chake.
Lakini tofauti kubwa iko kwenye muundo wa kitaasisi: Umoja wa Ulaya una chombo maalum — Tuzo ya Sakharov — kinachotoa jukwaa la moja kwa moja, la kila mwaka, la kuadhimisha na kuwaunga mkono watetezi wa haki za binadamu duniani kote. Marekani haina kifaa sawa cha kidiplomasia chenye mwonekano huo wa hadharani. Aidha, Bunge la Ulaya limeshapitisha maazimio rasmi dhidi ya mauaji ya baada ya uchaguzi Tanzania, jambo linaloonyesha mfumo wa Ulaya wa kuchukua misimamo ya pamoja kwa haraka zaidi kupitia taasisi zake za kibunge, tofauti na mfumo wa Marekani unaotegemea zaidi maamuzi ya kiutendaji (executive) ambayo mara nyingi huzingatia zaidi maslahi mapana ya kimkakati na kibiashara.
Hitimisho
Iwe atashinda au la, uteuzi wa Tundu Lissu kwenye orodha ya wagombea wa Tuzo ya Sakharov 2026 ni ishara kubwa kwamba kesi yake haitapotea kimya kimya kwenye vyumba vya mahakama vya Dar es Salaam. Dunia inatazama, na kadri siku za uamuzi wa Oktoba na Desemba zinavyokaribia, macho ya kimataifa yataendelea kuelekezwa Tanzania — pengine kwa namna ambayo serikali ya Samia haikutarajia.