Bunge la 13 la Kenya linaloendelea litaingia
kwenye historia ya kuwa Bunge lisilokuwa na Meno. Hoja hii inapata mashiko pale ambapo serikali ya Kenya kwanza ilishindwa kuongoza serikali na kuukaribisha upinzani katika kuunda serikali. Katika bunge hili la Sasa, kiongozi wa wachache bungeni amekuwa msaidizi wa kiongozi wa wengi. Bunge hili likekiwa ni bunge la kugonga mizuri kwenye ajenda zote za serikali bila kujali maslahi ya wananchi wa kawaida.1. Kiongozi wa Wachache na Kiongozi wa Wengi ni nani?
Katika Bunge la Kitaifa la Kenya, kuna nafasi mbili muhimu:
Kiongozi wa Wengi (Majority Leader)
Huwakilisha chama au muungano wenye idadi kubwa ya wabunge.
Kiongozi wa Wachache (Minority Leader)
Huwakilisha chama au muungano ulio na idadi ya pili kwa ukubwa (upinzani).
Hawa huchaguliwa kupitia Kanuni za Bunge (Standing Orders), si moja kwa moja kwenye Katiba, ingawa Katiba ya 2010 inatambua muundo wa vyama na demokrasia ya vyama vingi.
2. Majukumu ya Kiongozi wa Wengi
Kiongozi wa Wengi kwenye Bunge la Kitaifa:
Husimamia ajenda ya serikali bungeni
Huratibu kupitishwa kwa miswada (bills) ya serikali
Hushirikiana na Kamati za Bunge kuhakikisha sheria zinapitishwa
Huongoza wabunge wa upande wa serikali katika kura
Huwa kiungo kati ya Bunge na Serikali ya Utendaji (Executive)
Kwa kifupi: hupeleka sera za serikali bungeni na kuhakikisha zinapitishwa
3. Majukumu ya Kiongozi wa Wachache
Kiongozi wa Wachache:
Huongoza upinzani bungeni
Hukosoa na kuchunguza sera za serikali
Huleta mbadala wa sera (alternative policies)
Hulinda maslahi ya wapiga kura walioko nje ya serikali
Huhakikisha kuna uwajibikaji (accountability)
Kwa kifupi: ni “mwangalizi” wa serikali bungeni
4. Kwa nini Kiongozi wa Wachache anafanya kazi za Wengi?
Hii hutokea kwa sababu kadhaa za kisiasa, si za kikatiba moja kwa moja:
(a) Serikali ya mseto (coalition politics)
Kenya mara nyingi ina muungano wa vyama, hivyo:
Upinzani unaweza kuwa dhaifu
Wabunge wa pande zote huanza kuunga mkono serikali
(b) “Broad-based government”
Kama chama kikubwa cha upinzani kinaingia kwenye ushirikiano na serikali:
Mipaka ya “upinzani vs serikali” hupotea
Kiongozi wa wachache anaweza kuonekana “karibu na serikali”
(c) Ushawishinwa mfumo wa vyama
Wabunge wengi hufuata maamuzi ya chama chao kuliko msimamo binafsi
5. Junet Mohamed kuwa Naibu wa Kimani Ichung’wah
Hawa ni watu wenye majukumu tofauti ya kikatiba bungeni lakini kwa Sasa wanafanya kazi moja.
Junet Mohamed (Msemaji/Mbunge wa upande wa upinzani/au sasa coalition kulingana na kipindi)
Kimani Ichung’wah (Kiongozi wa Wengi au waziri wa bunge upande wa serikali)
Kisheria:
Kila mmoja ana jukumu tofauti kulingana na nafasi yake ya sasa ya bunge na chama
Kisiasa:
Hoja hii inaibuka kutokana na serikali ya broad based, ambayo iliua upinzani katika bunge. Ni kawaida kuona wabunge wakitofautiana au wakati mwingine kupiga kura pamoja kwa sababu ya coalition politics lakini hii ya Sasa ni ya kukandamiza sauti za wanyonge.
6. Je Bunge la Kenya “halina meno”?
Hoja hii inapata mashiko kutokana na bunge la Sasa kuwa wabunge wengi wanaounga serikali kutokana na muungano wa 'broad based arrangement'
Changamoto zinazotajwa mara nyingi:
Serikali ina ushawishi mkubwa kupitia majority coalition
Miswada ya serikali hupita kwa urahisi
Nidhamu ya vyama hupunguza uhuru wa wabunge
Lakini kwa upande mwingine:
Bunge linaweza kukataa au kurekebisha miswada
Lina kamati za uchunguzi
Lina uwezo wa kuzuia bajeti au kurekebisha matumizi
Tatizo kubwa mara nyingi si sheria, bali mifumo ya vyama na siasa za ushawishi
7. Bajeti ya Kenya 2026/27 na uamuzi wa Bunge
Kwa ujumla, mchakato wa bajeti:
Huletwa na Serikali ya Hazina
Hupitia kamati za bunge
Hupigiwa kura na wabunge
*Kuzimwa kwa hoja za mwananchi wa kawaida ambazo mara nyingi huwasilishwa na wabunge wa upinzani, asasi za kiraia, wanaharakati au makundi maalumu
Upungufu wa fedha (fiscal limits)
Vipaumbele vya serikali
Siasa za kura za vyama
8.Kwanini broad based government iliundwa?
Serikali za ushirikiano mkubwa (kama ODM + UDA au nyingine):
Sababu kuu:
Kupunguza migogoro ya kisiasa
Kuleta utulivu baada ya uchaguzi wenye ushindani mkali
Kupata uungwaji mkono mpana bungeni
Kusukuma ajenda za kitaifa bila pingamizi kubwa
Changamoto:
Upinzani kudhoofika
Uwajibikaji kupungua (serikali na upinzani kuwa karibu sana)
Watu kuhisi “hakuna check and balance ya kutosha”
9. Je hii inanufaisha wananchi au vigogo?
Jibu la kitaasisi ni hili:
Inaweza kuleta utulivu wa kisiasa
Lakini pia inaweza kupunguza nguvu ya upinzani na uchunguzi mkali wa serikali
Kwa hiyo matokeo hutegemea:
Uadilifu wa viongozi
Uwazi wa bunge
Nguvu ya taasisi kama kamati na vyombo vya habari
10. Hitimisho
Kiongozi wa Wengi = anasimamia ajenda ya serikali bungeni
Kiongozi wa Wachache = anasimamia ukosoaji na uwakilishi wa upinzani
Katika siasa za Kenya, hasa kwenye bunge la Sasa viongozi hawa wawili wanafanya kazi moja. Serikali ya broad based imekuwa ya kimaslahi zaidi kwa serikali kuliko wananchi. Hakuna utulivu wowote wa kisiasa uliopo tofauti ya migomo na maandamano yanayoshuhudiwa karibu katika Kila sekta za umma.