ukurasa mpya kwa kulipa fidia kwa Wahanga wa Madhira ya ukatili wa Polisi dhidi ya haki za kibinadamu tangu mwaka 2017. Serikali ya Kenya imetenga KSh bilioni 2 kwa ajili ya fidia kwa waathirika wa visa vya unyanyasaji wa polisi.
Rais William Ruto ametangaza kwamba Kenya italipa fidia kwa karibu waathirika 2,000 wa unyanyasaji wa haki za binadamu uliohusiana na maandamano, katika hatua ya kipekee ya fidia ya kitaifa nje ya mfumo wa mahakama.
Jumla ya malipo inatarajiwa kufikia dola milioni 15 (karibu KSh bilioni 2). Rais Ruto alisema fidia hii inawakilisha "kukubali kwa serikali kwamba madhara yalitokea" na si "kukubali hatia."
Nani anastahili kupata fidia?
Mpango huu unalenga raia na maafisa wa usalama walioathirika wakati wa maandamano, ikiwa ni pamoja na watu waliojeruhiwa, familia zilizofiwa, na wale walioathirika kimaisha. Pia itahusika na vifo vilivyohusishwa na hatua za polisi kutumia nguvu kuliko kiasi kuua, majeraha makubwa, mateso, utekaji nyara, kutoweka au kupotea kwa watu, ukatili wa kijinsia, na uharibifu wa mali.
Hali ya sasa
KNCHR imeweka kumbukumbu ya madai 1,815 na imepokea 1,022 kutoka kwa Mamlaka Huru ya Usimamizi/Utendaji wa Polisi (IPOA) na taasisi nyingine.
Rais Ruto ameongeza muda wa Bodi ya Wataalamu wa Fidia kwa siku 90 zaidi, kuanzia Juni 5, 2026, hadi Septemba 5, 2026, ili kuiruhusu bodi hiyo kukamilisha majukumu yake.
Wasiwasi wa waathirika
Hata hivyo, Muungano wa Waathirika hao wa Ukatili wa polisi , Asasi za Kiraia na Wanaharakati dhidi ya Ukatili wa Serikali (CVSSV) wamepanga kufanya maandamano ya amani kuanzia Juni 16 hadi Juni 25, 2026, kupinga ucheleweshaji wa fidia, wakisema serikali imeshindwa kukamilisha mchakato huo licha ya ahadi zilizotolewa awali.
Hii imetokana na ukweli kwamba mpango upo na fedha zimetengwa, lakini utekelezaji umechelewa na unakabiliwa na shinikizo kutoka kwa waathirika wenyewe.
🗓️ Wakati wa Malipo
Rais Ruto alitangaza mnamo Juni 15, 2026, kwamba waathirika wataanza kupokea fidia wiki ijayo yaani kuanzia wiki hii ya Juni 16. Hata hivyo, serikali imepanua muda wa Bodi ya Wataalamu hadi Septemba 5, 2026, ili kuiruhusu kukamilisha majukumu yake yote.
📋 Utaratibu wa Kupata Fidia
Mchakato huu unatekelezwa kwa uwazi na uwajibikaji, na si tu malipo ya pesa mara moja. Umepitia miezi mingi ya uthibitishaji, uandishi wa hati, na uratibu wa kitaasisi.
Hatua kuu Zilizohusika:
*Usajili na Uwasilishaji wa Ushahidi, KNCHR iliomba waathirika wawasilishe nyaraka za uthibitisho kama vile fomu za P3, ripoti za matibabu, ripoti za OB, na ripoti za maiti ifikapo tarehe 3 Aprili 2026.
*Uthibitishaji wa Madai Bodi inakagua majina kupitia mfumo wa uthibitishaji ili kuthibitisha ni nani anastahili kabla ya malipo kuanza. Hii ni mchakato unaozingatia ushahidi, ambao unaweza kuimarisha uhalali lakini pia unaweza kuchelewesha baadhi ya waathirika.
*Tathmini ya Kiwango cha Fidia Baada ya kuorodhesha wanaostahili, shirika linayotekeleza litarekebisha fidia kulingana na uzito wa ukiukaji kwa kila mtu. Litatathmini athari za kiuchumi na kijamii kama vile madhara ya kimwili au kiakili, fursa zilizopotea kazini au masomoni, na gharama halisi za huduma za matibabu, kisheria, na kisaikolojia.
*Malipo: Profesa Mutua alisema uthibitishaji unaendelea, na ukikamilika, waathirika wanaostahili wataanza kupokea malipo. (Kenyans.co.ke)
⚠️ Changamoto Zilizopo
Muungano wa Waathirika na Wahanga dhidi ya Ukatili wa Serikali unafanya maandamano kuanzia leo Juni 16 hadi Juni 25, 2026, ukidai serikali imeshindwa kukamilisha mchakato huo licha ya ahadi zake.
Kwa hivyo, ingawa malipo yanaombwa kuanza wiki hii, mchakato kamili unaweza kuendelea hadi Septemba 2026.
✅ Mifumo ya Uwajibikaji Iliyowekwa
1. Mahakama zimechukua jukumu kubwa
Mahakama ya Kerugoya iliamua kwamba Rais hana mamlaka ya kikatiba ya kuunda chombo cha kuchunguza na kulipa fidia waathirika — mamlaka hiyo ipo kwa KNCHR pekee, ambayo ni tume huru ya kikatiba. Hivyo bodi ya awali ya Makau Mutua iliondolewa mamlaka ya kuthibitisha waathirika au kulipa fedha, na kubadilishwa kuwa chombo cha ushauri tu.
2. KNCHR — Tume Huru ya Kikatiba
Mfuko wa KSh bilioni 2 utafanya kazi chini ya mfumo wa kisheria ukisimamiwa na mahakama na KNCHR, lengo likiwa kuhakikisha uwazi na haki katika mchakato wa usambazaji.
3. Viwango vya Kimataifa vya Ushahidi
Mchakato wa uthibitishaji unaongozwa na kiwango cha ushahidi cha "sababu za msingi za kuamini," kinachokwenda sambamba na mazoea ya kimataifa ya haki za binadamu.
4. Mapendekezo ya Muda Mrefu
KNCHR imependekeza pia kwamba serikali iandike na kuchapisha mfumo wa utekelezaji wenye muda maalum kuhakikisha kufuata maamuzi yote ya mahakama za ndani na za kikanda za haki za binadamu.
⚠️ Mapungufu na Wasiwasi Halisi
Wanaharakati wa haki za Binadamu wameonya kwamba mgao wa KSh bilioni 2 hautakuwa na maana yoyote bila mabadiliko ya kweli ya tabia na uwajibikaji.
Human Rights Watch imebainisha kwamba mamlaka bado haijachunguza wala kushtaki mtu yeyote kwa vifo vya angalau watu 65 na majeraha ya zaidi ya 400 wakati wa maandamano ya 2025. Pia, takriban watu 26 waliotekwa na polisi bado wanatoweka.
Amnesty International Kenya imesisitiza kwamba mwongozo wa fidia lazima uzingatie haki za waathirika, uwe wazi, na utoe dhamana za uwajibikaji na kuzuia matukio kujirudia badala ya kuonekana kama mfumo wa kiutawala tu wa kulipa pesa.
Kwa muhtasari: mifumo kama KNCHR, usimamizi wa mahakama, na viwango vya ushahidi inasaidia kupunguza uwezekano wa ulaghai.
Lakini wasiwasi mkubwa unabaki kwamba serikali ile ile iliyosababisha madhara ndiyo inayoshughulikia fidia, na bila mabadiliko ya kimfumo katika uwajibikaji wa polisi na viongozi, fedha hizi zinaweza kuwa hazitoshi kuleta haki halisi.
Matarajio ya Wakenya yanagawanyika katika makundi mawili makuu wanaounga mkono na wanaoshuku. Hapa ni picha kamili:
😤 Wanaoshuku Wengi ni Makundi ya Haki za Binadamu na Waathirika
Makundi ya haki za binadamu na wanasheria wa katiba wamekataa mpango huu wa serikali, wakiuita "hila ya kisiasa" iliyoundwa kuwadanganya Wakenya badala ya kutoa haki halisi. Wanasema mchakato umesimama na unaonekana umepangwa vibaya tangu mwanzo.
Kamau Ngugi, Mkurugenzi Mtendaji wa Defenders Coalition, alisema ahadi hiyo iliwasilishwa kwa Wakenya kama juhudi ya kushughulikia malalamiko ya ukatili wa polisi wakati wa maandamano lakini muda ukifika, hakuna kilichofanyika, na hii imesababisha kukata tamaa kwa waathirika na familia zao.
Majibu ya umma kwenye mitandao ya kijamii yanaonyesha mashaka. Baadhi ya Wakenya wamesema mpango huu hautoshi, wakionyesha mauaji nje ya sheria na utekaji nyara uliorekodiwa na Amnesty International. Onyo la Seneta Malala kwamba "fidia bila mabadiliko itaendelea kuona polisi wakiua vijana wetu mitaani" linasisitiza umuhimu wa kuunganisha malipo ya fedha na mabadiliko ya kitaasisi.
🤝 Wanaounga Mkono — Wengine Wanaona Hatua ya Kihistoria
*Prof. Makau Mutua, Mwenyekiti wa Bodi ya Wataalamu, alisema utekelezaji wa ripoti hii ni "kutimiza ahadi ya kushughulikia hali ya Wakenya wanaoteseka" na kwamba ni hatua ya upatanisho.
*Mbunge wa Suna East Junet Mohammed alisema ukiukwaji wa haki za binadamu umekuwepo kwa muda mrefu, lakini hakuna serikali iliyokuwa na ujasiri wa kushughulikia suala hili.
*Rais Ruto mwenyewe alikubali kwamba "kwa muda mrefu sana, kila mara Wakenya wanapoitumia haki yao ya kikatiba ya kukusanyika na kuandamana, matokeo mara nyingi yamekuwa na vurugu, majeraha, kupoteza maisha, uharibifu wa mali, uchungu, na mgawanyiko."
🔍 Mtazamo wa Kina wa Wachambuzi
Kwa Wakenya wengi, haki inamaanisha zaidi ya fidia ya fedha. Inahusisha kuwawajibisha watu binafsi kwa vitendo visivyo vya kisheria, kurekebisha mbinu za polisi, na kushughulikia ukosefu wa usawa wa kiuchumi unaochochea machafuko. Mfumo huu unatoa mwanga mdogo wa matumaini lakini pia ni mtihani wa nia ya kisiasa mafanikio yake yatapimwa si kwa hotuba zilizoizindua, bali kwa vitendo vitakavyofuata.
Kwa kifupi, Wakenya wengi wana mashaka makubwa kwa sababu ya historia ndefu ya serikali kutoa ahadi zisizotekelezwa lakini kuna mkono mdogo wa matumaini kwamba mara hii mambo yanaweza kuwa tofauti, hasa kwa kuwa mahakama imehusika na KNCHR inasimamia mchakato.