Bei ya mafuta duniani imepanda kwa kasi (kufikia zaidi ya dola 110-115 kwa pipa kufikia Machi/Aprili
2026) licha ya mfereji wa Hormuz kupitisha takriban asilimia 20-25 tu ya mafuta ya dunia, kutokana na sababu za kiuchumi na kisaikolojia za soko la mafuta. Ingawa asilimia 80 inasalia, kuwepo kwa hofu (panic buying) na hofu ya kukatika kwa usambazaji ndio sababu kubwa ya kuongezeka kwa bei haraka.Kwa nini bei inapanda wakati ni 20% tu ya mafuta ghafi inayopitia mlango wa bahari wa Hormoz? Kuna sababu kadhaa zikiwemo:
1. Hofu ya Soko (Geopolitical Risk Premium): Mfereji wa Hormuz ndio njia pekee ya bahari kwa wazalishaji wakubwa wa Ghuba. Vita kati ya Marekani/Israel na Iran kusababisha usitishwaji wa usafiri huo husababisha hofu kuwa 20% hiyo inaweza kupotea kabisa, jambo ambalo linaathiri upatikanaji wa mafuta.
2. Uwezo wa Kuzalisha wa Akiba (Spare Capacity): Akiba nyingi ya mafuta ya dunia iko katika nchi za Ghuba (Saudi Arabia, UAE, Iraq) ambazo zinatumia njia hiyo. Mzozo ukifunga njia hiyo, uwezo wa kuzalisha mafuta mbadala kwa haraka unapungua sana.
3. Gharama za Bima na Usafiri: Hatari ya vita imeongeza gharama za bima za meli na usafirishaji kwa kiasi kikubwa, jambo linalopandisha bei ya mafuta kabla hata hayajafika kwenye pampu.
4. Uwezo wa Akiba: Ingawa nchi kama Marekani zinazalisha mafuta, kukosekana kwa ghafla wa 20% ya usambazaji wa kimataifa hauwezi kuzibwa kwa urahisi na uzalishaji wa nchi nyingine.
5. Kiwango cha mafuta kinachozalishwa Mashariki ya Kati: Kwa mujibu wa IEA, njia mbadala za mabomba ya mafuta ya Saudi Arabia na UAE zinaweza kubeba sehemu ndogo tu ya mafuta yao, sio yote, hivyo mengi lazima yapite Hormuz.
Je, dunia haiwezi kumudu asilimia 80 ya mafuta inayozalishwa nje ya mlango Hormuz?
Dunia inaweza "kumudu" 80% iliyobaki, lakini sio kwa bei kubwa kutokana na kwamba sehemu ya mafuta yanayoingia kwenye soko la Dunia kupitia mlango wa Hormuz ndio hasa hupunguza bei ya bidhaa hii katika soko la Dunia.
Ni nchi gani zinazopitisha mafuta Hormuz?
Nchi kuu zinazotegemea njia hii (kupitia Ghuba ya Uajemi) ni:
Saudi Arabia (37.2%) - Mzalishaji mkubwa zaidi wa kusafirisha kupitia njia hii.
Iraq (22.8%).
Falme za Kiarabu (UAE) (12.9%).
Iran (10.6%).(Ambayo inapakana na mlango wa Hormuz)
Kuwait (10.1%).
Qatar (Hasa Gesi Asilia - LNG).
Mambo muhimu kuhusu Mlango wa Hormuz:
Asilimia ya Mafuta: Njia hii inapitisha takriban asilimia 20 (1/5) ya mafuta yote yanayotumiwa duniani.
Gesi Asilia: Njia hii inapitisha takriban 33% ya gesi asilia inayotumika duniani.
Umuhimu: Ni njia pekee ya bahari kwa nchi hizo za Ghuba kufikisha mafuta yao kwenye bahari ya wazi (Bahari ya Arabia/Bahari ya Hindi).
Wateja wakuu wa mafuta yanayopita hapa ni nchi za Asia, ikiwemo China, India, Japan, na Korea Kusini.
Athari kwa Afrika Mashariki (Tanzania, Kenya, n.k.)
Vita hii ikiendelea, nchi za Afrika Mashariki zinakabiliwa na madhara makubwa:
1. Kupanda kwa Bei ya Mafuta (Petroli/Dizeli): EWURA imeshasema ongezeko la bei ya mafuta ni janga la kidunia, na Tanzania inategemea kiasi kikubwa (kama 60%) cha mafuta kutoka Mashariki ya Kati (UAE, Oman, Saudi Arabia).
Kenya hata hivyo haijathibisha ongezeko la bei ya mafuta licha ya kuwepo taarifa za awali zilizodai kuwepo hofu ya kuadimika kwa mafuta baada ya wafanya biashara wakubwa kudaiwa kuficha au kuzuia usambazaji sokoni kwa kutegea kupanda kwa bei.
2. Ongezeko la Gharama za Maisha: Bei ya usafirishaji na uzalishaji wa viwandani ikipanda, bei ya bidhaa zote itapanda, kuongeza mfumuko wa bei.
3. Upungufu wa Mafuta: Kama meli zikisimama kuleta mafuta, nchi zinaweza kukumbwa na upungufu wa bidhaa.
4. Mfumuko wa Bei (Inflation): Serikali italazimika kutumia akiba kubwa (kama Kenya ilivyosema) au kodi ya maendeleo ya mafuta ili kupunguza shinikizo la bei kwa wananchi.
Kwa muktadha huu, ongezeko la bei ya mafuta linaonekana kuendelea huku kukiwa na hatua za serikali mbalimbali kudhibiti hali hiyo linatoa picha halisi kwamba Dunia haiwezi kudhibiti bei ya mafuta kuwa chini bila Ile asilimia 20 ya bidhaa hii muhimu inayopitia kwenye mlango wa bahari the Hormuz.