Mkataba wa uliosainiwa Zanzibar una tija? Maridhiano ya Kuonyesha, au Mtego wa Kuzima Upinzani Bara?Uchambuzi na Maoni
Wiki hii, Zanzibar imeshuhudia tukio kubwa la kisiasa — CCM na ACT-Wazalendo wametia saini Azimio la Pamoja la Maridhiano ya Kisiasa, State House, Stone Town, Julai 9, 2026. Kwa mbali linaonekana kama habari njema: "amani", "umoja", "maridhiano". Lakini kama Wazanzibari na Watanzania wenzao wanavyosema, "si kila kinachong'aa ni dhahabu." Ni wakati wa kuchambua kwa jicho la tatu.
Nini Kipya?
Baada ya miezi minane ya mazungumzo yaliyoanza Novemba 2025, chini ya usimamizi wa marais wastaafu wa Zanzibar Amani Abeid Karume na Ali Mohamed Shein CCM na ACT-Wazalendo hatimaye wamefikia muafaka wa awali. Tamko hilo lilisainiwa na manaibu makatibu wakuu wa pande zote mbili, huku likishuhudiwa na Rais Samia Suluhu Hassan, Rais wa Zanzibar Dk. Hussein Mwinyi, Makamu wa Rais Emmanuel Nchimbi, mwenyekiti wa ACT-Wazalendo Othman Masoud Othman ("OMO"), na wazee hao wawili wa maridhiano.
Chanzo cha mgogoro huu ni Uchaguzi Mkuu wa Oktoba 29, 2025 Mwinyi alitangazwa mshindi kwa asilimia 74.8, lakini ACT-Wazalendo ilikataa matokeo, ikidai udanganyifu, na kususia kujiunga na Serikali ya Umoja wa Kitaifa (GNU), jambo linalotakiwa Kikatiba.
Kwa Nini ACT Pekee? Wapi CHADEMA na Vyama Vingine?
Hili ndilo swali la msingi. Kama methali isemavyo, "asiyekuwepo na lake halipo." Mkataba huu ni wa Zanzibar peke yake, unaohusisha vyama viwili tu vilivyoshiriki uchaguzi wa visiwani CCM na ACT-Wazalendo. CHADEMA kimsingi haikuwa kwenye mzunguko huu kwa sababu rahisi: haikuwa mshindani rasmi wa pili Zanzibar, na hata Bara, CHADEMA ilizuiwa kushiriki Uchaguzi Mkuu wa 2025 kwa kukataa kutia saini maadili ya uchaguzi.
Swali la busara ni hili: je, maridhiano ya kweli yanaweza kufanyika bila sauti ya chama kikubwa zaidi cha upinzani nchini?
Kwa mantiki hiyo, mkataba huu hata ukiwa na nia njema ni nusu-kikombe. Unaigusa Zanzibar pekee, wakati kidonda kikubwa cha kisiasa kizuizini kwa Mwenyekiti wa CHADEMA Tundu Lissu, mashtaka ya uhaini, utekwaji na mauaji ya wanaharakati bado kinatoka damu Bara.
Je, Maafisa wa ACT Bara Wamo Ndani?
Hapa ndipo utata unapoongezeka. Mazungumzo haya yalisimamiwa na uongozi wa ACT-Wazalendo Zanzibar, na waliohusika moja kwa moja OMO na Juma Duni Haji ni viongozi wa upande wa visiwani. Hakuna taarifa za wazi zinazoonyesha uongozi wa ACT-Wazalendo Bara ukiwa sehemu rasmi ya mazungumzo haya, jambo linaloibua hoja kwamba huenda mgawanyiko wa kimuundo wa chama (Zanzibar dhidi ya Bara) ukawa unatumika kimkakati kutatua tatizo mahali panapoonekana kirahisi, huku suala kubwa zaidi la kitaifa likibaki gizani.
Je, CCM Tawi la Bara Litafuata Nyayo Hizo?
Hili ndilo swali linalogusa hoja ya msingi, na ni la busara sana. Kuna dalili kwamba mfumo huo huo wa "maridhiano kama dawa ya kila kidonda cha kisiasa" unatarajiwa kuigwa Tanzania Bara. Tayari kuna mchakato mwingine, tofauti na huu wa Zanzibar, ulioanzishwa na Rais Samia mwenyewe mbele ya Bunge Novemba 2025, ukilenga uchunguzi wa vurugu za uchaguzi na "mkono wa maridhiano" kwa CHADEMA. Lakini tofauti na Zanzibar, huko Bara mchakato umekwama — CHADEMA imeweka masharti mawili yasiyoweza kujadiliwa:
*kuachiwa huru bila masharti kwa Lissu, *kurejeshewa uhuru kamili wa kisheria wa chama, vilivyofungiwa kwa amri ya mahakama tangu Juni 2025.
Kama Wahenga walivyosema, "ukiona vyaelea jua vimeundwa." Mkataba wa Zanzibar unaweza kuwa mfano au propaganda ya kuonyesha kwamba "maridhiano upande wa bara yanawezekana kama ilivyofanyika Zanzibar," ili kuweka shinikizo la kimaadili kwa CHADEMA na ACT-Wazalendo Bara wakubali njia ile ile, hata kabla ya masuala ya msingi kipatiwa ufumbuzi, uwajibikaji, utekaji nyara, mauaji, na kifungo cha viongozi — kutatuliwa.
GNU ni Nini Hasa?
Serikali ya Umoja wa Kitaifa (GNU) Zanzibar ni muundo wa Kikatiba (Ibara ya 9(3) na 39 za Katiba ya Zanzibar ya 1984) unaotokana na maridhiano ya mwaka 2010 baada ya miaka mingi ya machafuko ya kisiasa kati ya CCM na CUF (mtangulizi wa sehemu ya ACT-Wazalendo). Kwa mujibu wa muundo huo, chama kilichoshika nafasi ya pili katika uchaguzi wa urais Zanzibar kinapaswa kupewa nafasi katika baraza la mawaziri na uongozi wa nchi, bila kujali ni chama gani kilishinda urais. Ndiyo maana kususia kwa ACT-Wazalendo mwaka jana kulisababisha mgogoro wa kikatiba nafasi za ACT-Wazalendo ndani ya GNU zilibaki wazi kwa miezi mingi.
Umuhimu wa Mkataba: Ukweli na Tahadhari yake:
Wachambuzi wa masuala ya siasa Tanzania wanaonya kwamba historia ya maridhiano Zanzibar mara nyingi imekuwa "kugawana nafasi" badala ya "kugawana madaraka" halisi. Wasomi wa siasa duniani, akiwemo Arend Lijphart, wanaeleza kwamba mikataba ya aina hii ni migumu kufikiwa, migumu zaidi kutekelezwa, na mara chache huvumilia muda mrefu bila taasisi imara zinazoisimamia. Ndiyo maana swali halisi si kama mkataba umesainiwa bali ni kama utaenda mbali zaidi ya sherehe ya kutia saini.
Kupasua Kauli ya Samia: "Ugaidi" au Uanaharakati wa Kudai Haki?
Katika hotuba yake wakati wa kutia saini mkataba huo, Samia Suluhu Hassan alitoa kauli nzito akisema baadhi ya watu wanaojiita "wanaharakati" kimsingi wanafanya vitendo vya ugaidi, akidai matendo yanayolenga kuvuruga amani au mali za umma hayawezi kuitwa uharakati. Hii si mara ya kwanza ambapo Samia amekuwa akirudia lugha kama hii dhidi ya wapinzani na wanaharakati wa haki za binadamu, ikiwemo katika mashtaka dhidi ya viongozi wa CHADEMA.
Hapa ndipo tunataka kumuuliza Samia swali la moja kwa moja: Ni wapi hasa tupige mstari kati ya "mwanaharakati" na "gaidi"? Duniani kote, uharakati wa kudai haki za binadamu, uwazi wa uchaguzi, na mabadiliko ya Katiba ni haki inayolindwa na Katiba yenyewe ya Jamhuri ya Muungano na mikataba ya kimataifa ambayo Tanzania imeisaini.
Mkataba wa Zanzibar Kudai Katiba mpya, kudai uwazi wa Tume ya Uchaguzi, au kudai uwajibikaji kwa utekaji nyara na mauaji — hivi ni vitendo vya uraia mwema, si ugaidi. Isitoshe hakuna Nchi yoyote duniani yenye rekodi ya kupatakana.kwa Demokrasia ya bila uanaharakati. Demokrasia haiwezi kamwe kipatika kuwapigia watalawa magoti.
Lugha hii ikiachwa bila kuwekewa mpaka wa wazi, hatari yake ni kubwa: inaweza kutumika kwa makusudi au bila kukusudia kama silaha ya kunyamazisha sauti halali za wapinzani na wanaharakati, kwa kuwavisha joho la "ugaidi." Kama msemo wa Kiswahili unavyosema, "maji yakimwagika hayazoleki" — lugha ya aina hii, ikishatolewa na kiongozi wa nchi, huathiri mtazamo wa jamii na hata mifumo ya haki kwa muda mrefu.
Moyoni mwake Samia suluhu anajua wazi kabisa kwamba hakushinda uchaguzi wa Oktoba 2025, na kwa maoni yetu tunadhani kama kuna chanzo au sababu za kuwepo ugaidi Tanzania, basi zitaanza na yeye mwenyewe, Samia suluhu, huyu ni Rais wa Kwanza mwanamke anayeikalia Tanzania kimabavu, aliyesababisha vifo na umwagaji wa danu isiyo na hatia, waswahili wanasema "nyani haoni kundule" Sasa anawanyooshea vidole raia wasio na hatia wanaodai utekelezaji wa misingi ya haki za kikatiba.
Ni maoni yetu hapa kwamba laiti kama watanzania wangetendewa haki, ingepelekwa hoja bungeni, ifanyike kura ya maoni ili bendera ya Tanzania ingeongezewe rangi nyekundu kama ishara ya kuuenzi utawala wa Samia suluhu kwa mauaji ya okotoba 2025, chini ya utawala wake, ili iwe kumbukumbu kwa vizazi vijavyo.
Ni tafakuri yetu muhimu endapo Samia Suluhu hujitafakari kwanini ndani ya kipindi Cha Uongozi wake Nchi iliingia kwenye machafuko? Mbona si kwa Marais watano waliomtangulia? Baada ya kuukwaa Urais kupitia tiketi ya kifo Cha Hayati Magufuli, alhambululah duniani "kufa kufaana", uchaguzi wa 2025 ndo ilikuwa fursa nzuri ya Samia Suluhu kujipambanua kwa sera za uwajibikaji na utawala Bora ili kushinda uchaguzi kwa ridhaa ya umma na si kwa vifo, umwagaji wa damu, vurugu na machafuko pamoja visa vya utekaji nyara na kutoweka wa watu.
Ni rai yetu kwa Samia Suluhu atoe ufafanuzi wa wazi wa kisheria: ni vitendo gani hasa vinaainisha "ugaidi" kwa mujibu wa sheria za Tanzania, tofauti na haki ya kikatiba ya kuandamana, kusema, na kudai mabadiliko? Bila mpaka huo, kila mwanaharakati, mwandishi wa habari, au mpinzani wa kisiasa yuko hatarini kuwekwa kwenye kapu moja na wahalifu wa kweli.
Hitimisho: Ni swala la Muda
Mkataba wa Zanzibar ni hatua — hakuna anayekana hilo. Lakini kuuita "suluhisho la kudumu" kwa matatizo ya kisiasa ya Tanzania ni kuruka mbio kabla ya kutambaa. Kama methali isemavyo, "dalili ya mvua ni mawingu" — lakini mawingu peke yake hayajazi kisima. Mpaka tuone mvua:-
*Nafasi za GNU zikijazwa kwa uwazi;
*Tume huru ya Uchaguzi ikianzishwa kweli kweli;
*Tundu Lissu akiachiwa na CHADEMA kurejeshewa uhuru wake wa kisheria;
*Uwajibikaji wa kweli kwa waliohusika na utekaji nyara na mauaji ya wanaharakati Bara;
*Na mstari wazi kati ya "uharakati" na "ugaidi" katika lugha ya viongozi wa taifa
Mkataba wa Zanzibar utabaki kuwa ni tamko zuri la maneno. Kama wahenga wanavyosisitiza, "kelele za chura hazimzuii ng'ombe kunywa maji" lakini pia, "asiyefunzwa na mamaye hufunzwa na ulimwengu." Taifa litakuwa mwalimu bora zaidi ya kauli za viongozi na muda ndio utakaotuambia kama huu ni mwanzo wa kweli wa maridhiano ya kitaifa, au ni pazia jingine tu la kuficha mzozo wa kudumu kati ya dola na sauti za wananchi wanaodai haki yao.
Itaendelea kufuatiliwa.