Licha ya uwepo vyama vyingi
kuruhusuwa nchini Tanzania kikatiba, ikiwa sanjari na uhuru kukusanyika katika mihadhara ya Kisiasa, lakini utekelezaji ni hali halisi ni tofauti kabisa. Kwa jinsi hali ilivyo sasa nchini humo, haki hiyo ya kikatiba imeporwa na usingizi wa bibi. Inategemea atakavyolala na kuamka, akilala vibaya leo atakataa hiki leo au kesho atakubali tena au ageuke....!?#Mkutano wa Kisiasa Tanzania:
Haki ya Kikatiba au Rehema ya Watawala?#
1. Katiba Inasema Nini?
Ibara ya 20(1) ya Katiba ya Tanzania ya 1977 inatamka wazi kwamba: "Kila mtu ana uhuru wa kukusanyika kwa amani na uhuru, kushirikiana na watu wengine, kutoa maoni hadharani na kuunda au kujiunga na vyama au mashirika yaliyoundwa kwa madhumuni ya kulinda au kuendeleza imani au maslahi yake."
Pia, Ibara ya 21 inatoa uhuru wa kushiriki katika mambo ya umma. Hata hivyo, dhamana hii ya kikatiba imezuiwa sana na sheria ndogo na vitendo vya dola. Sheria kama vile Police Force Act, Auxiliary Service Act ya 2002, na Public Order Act (CAP 385) zinadhibiti ufanyaji wa mikutano ya umma. Ibara ya 43 ya Police Force Act inamtaka mpangaji wa mkutano kuwaarifu polisi kwa maandishi angalau masaa 48 kabla, akieleza wakati, mahali, na madhumuni ya mkutano.
# 2.Ni Kipengele gani Cha katiba Kinachomruhusu Rais Kupiga Marufuku Mikutano:
Hapa ndipo tatizo kubwa lilipo. Katiba ya Tanzania imethibitishwa kuwa dhaifu katika kujilinda yenyewe. Hakuna ibara moja inayompa Rais mamlaka ya moja kwa moja ya kupiga marufuku mikutano ya kisiasa.
Lakini:
Ibara ya 43 ya Police Force Act* inawapa polisi mamlaka pana ya kukataa ruhusa za mikutano kwa madai ya "usalama wa umma au utulivu."
*Sheria ya Vyama vya Siasa (Political Parties Act), iliyorekebishwa Januari 2019**, iliipa mamlaka mapana zaidi ya kiutawala kwa Msajili wa Vyama, ikiwemo mamlaka ya kufuta usajili wa vyama.
-*Jambo la hatari zaidi: Mamlaka ya rais yanazidi hata katiba yenyewe — ilichukua tamko la rais mwaka 2016 kupiga marufuku, na tamko lingine la rais Januari 2023 kuondoa marufuku hiyo. Hii inaonyesha nguvu ya rais, hata juu ya katiba.
#3. Historia ya Amekuwa Ukiukwaji wa Katiba wa Serikali ya Tanzania
Tarehe na matukio Muhimu:
| Tarehe | Tukio |
|--------|-------|
| **Juni 2016** | Rais Magufuli alitoa tamko la kupiga marufuku mikutano ya kisiasa nje ya kipindi cha kampeni. Marufuku hii ilikuwa kinyume na katiba.
| **Januari 2019** | Marekebisho ya Sheria ya Vyama vya Siasa yalifunga zaidi nafasi ya mkutano wa umma, ikiwemo kupanua wigo wa shughuli zinazohesabika kuwa "za kisiasa."
| **Oktoba 2020** | Wakati wa uchaguzi mkuu, serikali iliongeza vizuizi hivi na kukamatwa kwa viongozi wengi wa upinzani bila sababu. Katika Zanzibar, askari walipiga na kunyanyasa wafuasi wa upinzani, kuua watu angalau 14 na kujeruhi zaidi ya 55.
| **Julai 2021** | Freeman Mbowe, mwenyekiti wa CHADEMA, alikamatwa akiwa anakaribia kutoa hotuba kuhusu mageuzi ya katiba, akashtakiwa kwa ugaidi.
| **Januari 2023** | Rais Hassan aliondoa marufuku ya miaka sita ya mikutano ya upinzani iliyowekwa na mtangulizi wake John Magufuli.
| **Agosti 2024** | Polisi walitangaza marufuku ya mkutano wa vijana wa CHADEMA mjini Mbeya.
| **Septemba 2024** | Mamlaka zilizuia maandamano ya upinzani kwa kukamatwa kwa wingi bila sababu, hali inayoonyesha mpango wa makusudi wa kukandamiza upinzani.
| **26 Juni 2026** | Zuio jipya — (tazama chini) |
# 4. Zuio la Hivi Juzi:
Nani, Lini, na Kwa Nini?
Tarehe 26 Juni 2026, Waziri wa Nchi Ofisi ya Waziri Mkuu anayehusika na Mambo ya Ndani, Bw. Patrobas Katambi, alitangaza rasmi kusimamishwa kwa mikutano ya kisiasa ya hadharani. Tangazo hilo lilitolewa Bungeni, likitaja wasiwasi wa usalama baada ya ripoti za msukosuko unaowezekana uliohusishwa na uhamasishaji wa mitandao ya kijamii kabla ya kipindi cha maonyesho ya Sabasaba.
Kulingana na Katambi, mamlaka zilipokea taarifa za kiintelijensia zinazoonyesha vitisho vinavyohusishwa na wito unaoenezwa mtandaoni wa maandamano yaliyopangwa tarehe 7 Julai.
Waziri wa Mambo ya Ndani Patrobas Katambi alimwelekeza Mkuu wa Jeshi la Polisi Camillus Wambura kusimamisha rasmi utoaji wa vibali vya shughuli za kisiasa nchini kote.
Kuhusu ukomo: Waziri Mkuu Nchemba alisema hakuna haja ya mjadala usalama wa nchi unapaswa kutangulia.
Hadi sasa hakuna tarehe ya mwisho iliyotolewa wazi kwa zuio hili.
# 5. Msisitizo wa Upinzani
#John Kitoka, mkuu wa mambo ya nje wa CHADEMA, aliandika kwenye X kwamba zuio hili ni "kinyume na katiba." Mwanaharakati Maria Sarungi alisema "katiba imesimamishwa na serikali isiyo halali ya Samia Suluhu."
Mshauri mkuu wa kisheria wa CHADEMA, Rugemeleza Nshala, alisema zuio hilo linalenga "kukandamiza uhuru wa kisiasa," na kwamba chama kilikuwa "kinafikiria hatua nyingine za kisheria ndani na nje ya nchi kupinga uamuzi huu.
ACT-Wazalendo pia walitangaza nia ya kupinga uamuzi huu mahakamani, wakisema kwamba mikutano ya umma ni haki ya kikatiba, si upendeleo unaotolewa na dola.
# 6.Kwa Nini Haki Hii Inaonekana Kama "Rehema ya Watawala"?
Jibu liko katika muundo wenyewe wa kimfumo:
#1. Katiba ya 1977 iliandikwa wakati wa utawala wa chama kimoja.* Katiba ya sasa ya Tanzania ya 1977 iliandikwa Tanzania ilipokuwa na mfumo wa chama kimoja, mamlaka yakiwa yamejikita sana kwa rais. Haijasasishwa kuakisi utawala wa vyama vingi wa kidemokrasia.
#2.Marufuku inadhihirisha nguvu ya kiutendaji bila mipaka.* Ilichukua tamko la rais mwaka 2016 kupiga marufuku mikutano, na tamko lingine tena la rais mwaka 2023 kuondoa marufuku. Hii inaonyesha kwamba uhuru wa kukusanyika unategemea hiari ya kiongozi, si utawala wa sheria.
#3. Miundo ya udhibiti imejengwa ndani ya sheria.*
Ingawa katiba inatoa dhamana ya haki, mfumo wa kisheria Tanzania na Zanzibar hauko upande wa uhuru wa kiraia. Sheria zinatoa mamlaka makubwa sana ya kitathmini kwa tawi la utendaji.
#4.Historia ya mfululizo inaonyesha mwelekeo.** Marufuku ya kwanza iliwekwa mwaka 2016 na Rais Magufuli, kisha ikaondolewa Januari 2023 na Rais Hassan. Sasa imerejeshwa tena.
Mzunguko huu unaonyesha kwamba haki hii inategemea utashi wa mtawala wa wakati huo.
#7. Tanzania Inahitaji Nini kwa Demokrasia ya Kweli?
#Katiba Mpya*
Tangu Tanzania kurudi kwa mfumo wa vyama vingi, kumekuwa na madai kutoka kwa upinzani na makundi ya kiraia ya kubuni upya katiba ili kutoa uwanja wa usawa unaokuza ushindani wa kweli wa uchaguzi. Upinzani umesema kwa muda mrefu kwamba katiba ya 1977, iliyoandikwa wakati wa kilele cha utawala wa chama kimoja cha CCM, inaunga mkuu urais wenye nguvu sana na kuisaidia chama tawala kudumisha utawala wake wa kisiasa.
#Tume Huru ya Uchaguzi*
Miongoni mwa madai makubwa ya wadau hasa wale wa vyama vya upinzani ni kwamba katiba mpya iwe na tume ya uchaguzi kama chombo huru hasa.
#Kuondolewa kwa Sheria Kandamizi*
Sheria kama Cybercrimes Act ya 2015 na Media Services Act ya 2016 zinapaswa kupitiwa upya, kwani zimetumika kuwanyamazisha wanasiasa wa upinzani, waandishi wa habari, na waharakati waliokosoa serikali na rais.
#Mahakama Huru*
Nguvu ya rais kuzidi katiba inahitaji mahakama zenye uwezo wa kweli wa kuzuia matumizi mabaya ya mamlaka — bila woga wa kulipizwa kisasi.
#Uwajibikaji wa Uchaguzi*
Uchaguzi mkuu wa 2025 uliishia CCM ikishinda kwa wingi mkubwa baada ya chama kikuu cha upinzani kuuchaguzi, na mgombea wa chama cha pili cha upinzani kwa ukubwa akazuiwa kugombea.
Hali hii inaonyesha kwamba demokrasia ya kweli inahitaji mabadiliko ya kimsingi ya sheria za uchaguzi, si tu kibali cha kukusanyika.
#Muhtasari:*
Tanzania ina katiba inayotamka haki ya kukusanyika lakini ina utamaduni wa kisiasa na mfumo wa kisheria unaofanya haki hiyo kuwa tegemezi na huruma ya mtawala. Kwa maana nyingine ni kama kutegemea usingizi wa Rais, akiamuka akaona leo azuie hiki au kile ilimradi tu kwa utashi wake. Zuio la tarehe 26 Juni 2026 si tukio la pekee ni kipande kimoja katika mwelekeo mrefu ambao unaonyesha kwamba bila katiba mpya, tume huru ya uchaguzi, na mahakama zenye nguvu, demokrasia ya Tanzania itabaki kuwa demokrasia ya jina tu.
Toa maoni Yako...