Kwa kipindi Cha Juma moja lililopita Wanasiasa wa Kenya akiwemo Rais William Ruto wameonyesha kiwango Cha juu Cha Kuporomoka kwa maadili ya uongozi kiasi Cha kuvuana nguo hadharani. Viongozi Hawa wa ngazi za juu ikiwemo Rais na makamu wake wa zamani miongoni mwa Wanasiasa wengine wamefikia hatua ya kurushiana matusi ya nguoni na vijembe hadharani, na kuzua hofu na wasiwasi kuashiria taswira mpya ya mabadiliko katika utamaduni wa kisiasa.
Hapa tunaangazia hoja muhimu kama ifuatavyo:-
1. Kwanini Viongozi wanatukanana?
Siasa za Ushindani wa Kuelekea 2027: Mbinu za matusi hayo ni matokeo ya mapambano ya mapema ya urais wa 2027, ambapo viongozi wanatumia mbinu za "bare-knuckles" (kupigana bila sheria) ili kuwapaka matope wapinzani wao.
Kushindwa Kutoa Huduma (Indifference): Wakati hali ya kiuchumi ikiwa ngumu, viongozi wameonekana kukosa ajenda za maendeleo, hivyo wanatumia matusi kama kioo cha kuhamisha hisia za wananchi kutoka kwenye matatizo ya msingi.
Uchochezi Kufikia Malengo ya Kisiasa
Uchochezi na Siasa za Chuki: Kuna tabia ya viongozi kuwagawa wananchi kwa misingi ya kikabila au kisiasa ili kujijengea ngome, jambo ambalo hupelekea lugha chafu.
Je, hakuna sheria za Maadili ya Viongozi?
Ndiyo, zipo Sheria na ni kali.K atiba ya Kenya (2010), Sura ya Sita (Ibara 73-75): Inawataka viongozi kuwa na maadili ya juu, kuheshimu wananchi, na kutenda uadilifu.
Sheria ya Maadili ya Maafisa wa Umma (Public Officer Ethics Act): Inawataka viongozi kutumia lugha ya staha, kuheshimu wenzao, na kudumisha heshima ya ofisi zao.
Sheria ya Uwiano na Utangamano wa Kitaifa (NCIC Act): Inakataza lugha ya chuki na uchochezi.
Kwanini hawaitii?
Viongozi wengi wanafanya makusudi kutozitii sheria hizi kwa sababu ya ukosefu wa uwajibikaji (impunity). Wanaamini hawatachukuliwa hatua na taasisi zinazosimamia sheria, kwani taasisi hizo mara nyingi zinadhoofishwa kisiasa au viongozi wao wanateuliwa na hao wanasiasa wanaotakiwa kuwawajibisha.
Nani anapaswa kuwawajibisha?
Taasisi zifuatazo zina jukumu kisheria:
1. Tume ya Maadili na Kupambana na Ufisadi (EACC): Chini ya Kifungu cha 11 cha Sheria ya Maadili ya Maafisa wa Umma, EACC ina mamlaka ya kuchunguza ukiukaji wa maadili.
2. Tume ya Uwiano na Utangamano wa Kitaifa (NCIC): Ina jukumu la kuchunguza matamshi ya chuki na matusi yanayoweza kugawanya nchi.
3. Bunge (National Assembly/Senate): Kamati za Maadili zina mamlaka ya kuwajibisha wabunge wanaokiuka kanuni za ustaarabu (Code of Conduct).
4. Mahakama: Kupitia kesi za kikatiba au kimaadili
5. Wananchi Wajifunze Nini?
Kutokujali Wala kushawishika na Siasa za Chuki: Wananchi wanapaswa kuelewa kuwa matusi ni mbinu ya kuwagawa, na wanapaswa kukataa kuungana na viongozi hao katika chuki.
6. Nguvu ya Kura:
Wananchi wanajifunza kuwa viongozi wanaoingia madarakani bila misingi ya maadili huishia kuwaumiza. Hivyo, ni wakati wa kuchuja viongozi kulingana na tabia na sio ushabiki.
7. Kuhoji:
Ni wajibu wa wananchi kuendelea kuhoji vitendo vya utovu wa maadili kupitia mitandao ya kijamii na maandamano ya amani.
Nini Kifanyike?
Utekelezaji wa Sheria Bila Ubaguzi: EACC na NCIC lazima zijengewe uwezo na uhuru wa kufanya kazi bila kuogopa viongozi wakuu.
Kutotumia Ofisi ya Umma Kufanya Siasa: Viongozi wazuiliwe kutumia rasilimali za umma (helikopta, magari, muda) katika mikutano ya matusi.
Ushiriki wa Jamii: Wananchi wajenge utamaduni wa kuripoti ukiukaji wa maadili na kususia mikutano ya viongozi wanaotumia matusi.
Hatua kali za kisheria:
Wanasiasa wanaotukanana washtakiwe na wafungwe ili kuweka mfano, badala ya kutatua mambo yao kwa miungano ya Kisiasa, "handshake"